Một lớp hạ tầng thiết yếu mới đang hình thành ngay phía trên đầu chúng ta. Low Earth Orbit (LEO) - được NASA định nghĩa là khu vực không gian ở độ cao từ 2.000 km trở xuống - đang nhanh chóng chuyển mình từ một lĩnh vực kỹ thuật chuyên biệt thành một trong những môi trường chiến lược quan trọng nhất của thế kỷ 21.
Khu vực này đóng vai trò nền tảng cho định vị toàn cầu, viễn thông, quốc phòng và kết nối trên phạm vi toàn thế giới, đồng thời chứng kiến một làn sóng đầu tư mạnh mẽ từ các tập đoàn công nghệ hàng đầu.
Các vệ tinh LEO, nhờ ở gần Trái Đất hơn, có thể cung cấp phản hồi nhanh hơn, chi phí phóng thấp hơn và tốc độ truyền thông tin nhanh hơn. Không giống các vệ tinh ở quỹ đạo cao, chúng không cố định tại một vị trí trên Trái Đất mà thường hoạt động theo chùm (constellation) để tối đa hóa vùng phủ sóng toàn cầu.
Các quỹ đạo cao hơn như Medium Earth Orbit (MEO) và Geostationary Orbit (GEO) là nơi đặt các hạ tầng vệ tinh lâu đời, nhưng lại chịu nhiều ràng buộc vận hành cứng nhắc.
LÀN SÓNG ĐẦU TƯ
Theo báo cáo Space IQ theo dõi hoạt động start-up và xu hướng đầu tư trong nền kinh tế không gian, tổng vốn đầu tư vào lĩnh vực này đã vượt 45 tỷ USD trong năm 2025, tăng mạnh so với mức chưa đầy 25 tỷ USD của năm 2024.
“Khả năng tiếp cận quỹ đạo đang trở thành một tài sản chiến lược, tương tự như cảng biển, cáp viễn thông hay lưới điện trên Trái Đất”, ông Carlos Moreira, CEO công ty an ninh mạng và bán dẫn Wisekey (Thụy Sĩ), nhận định.
Ví dụ rõ nét nhất cho xu hướng này là mạng lưới vệ tinh đang mở rộng nhanh chóng của tỷ phú Elon Musk. Công ty tên lửa SpaceX của ông hiện đang vận hành chòm vệ tinh Starlink với hơn 9.500 vệ tinh đang hoạt động. Doanh nghiệp này dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng bằng cách bổ sung thêm hàng nghìn vệ tinh, đồng thời đề xuất một dự án quy mô lớn hơn nữa, đó là hệ thống trung tâm dữ liệu quỹ đạo chạy bằng năng lượng mặt trời, có thể bao gồm tới một triệu vệ tinh trong tương lai.
Tuy nhiên, SpaceX không phải là cái tên duy nhất. Ngay trong tuần này, “ngôi sao công nghệ” Nvidia đã ra mắt một nền tảng mới nhằm đưa năng lực tính toán AI lên quỹ đạo. Hệ thống được thiết kế để hỗ trợ các trung tâm dữ liệu ngoài không gian, tình báo địa không gian và vận hành không gian tự động.
“Điện toán không gian - biên giới cuối cùng - đã xuất hiện”, CEO Jensen Huang phát biểu tại hội nghị GTC 2026 của công ty ở San Jose (Mỹ). Theo ông, cách tiếp cận này có thể biến các trung tâm dữ liệu quỹ đạo thành công cụ khám phá, đồng thời biến tàu vũ trụ thành các hệ thống tự điều hướng.
Dự án Amazon LEO, trước đây được biết đến với tên Project Kuiper, cũng đặt mục tiêu triển khai hơn 3.000 vệ tinh vào quỹ đạo thấp. Đầu năm nay, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đã phê duyệt thêm 4.500 vệ tinh cho các kế hoạch triển khai trong tương lai. Trong khi đó, Blue Origin do tỷ phú Jeff Bezos sáng lập dự kiến sẽ phóng hơn 5.000 vệ tinh vào cuối năm 2027.
Tại châu Âu, mạng vệ tinh LEO OneWeb của Eutelsat hiện có hơn 600 vệ tinh. Dù quy mô còn nhỏ hơn, Pháp kỳ vọng doanh nghiệp này có thể cạnh tranh với Starlink và đã đầu tư 1,58 tỷ USD, trở thành cổ đông lớn nhất với khoảng 30% cổ phần.
Trung Quốc cũng đã nộp kế hoạch triển khai hơn 200.000 vệ tinh thuộc 14 chòm vệ tinh khác nhau.
Quy mô triển khai này cho thấy một sự thay đổi căn bản trong cách không gian sẽ được sử dụng, quản lý và thương mại hóa trong tương lai.
Theo Space Capital, hơn 400 tỷ USD đã được đầu tư vào nền kinh tế không gian kể từ năm 2009, trong đó Mỹ đóng góp hơn một nửa, tiếp theo là Trung Quốc. CEO Space Capital Chad Anderson cho biết dù ngành này vẫn đang ở giai đoạn đầu của một chu kỳ hạ tầng kéo dài nhiều thập kỷ, nhưng cũng đã đủ trưởng thành để mang lại những cơ hội đáng kể trên thị trường đại chúng.
Hiện đã có khoảng một chục công ty không gian niêm yết, và con số này được kỳ vọng sẽ tăng trong năm tới, bao gồm cả đợt IPO rất được mong đợi của SpaceX - sự kiện mà ông Anderson cho rằng có thể trở thành “khoảnh khắc Netscape” của ngành không gian, tức một bước ngoặt làm thay đổi kỳ vọng của nhà đầu tư và thu hút dòng vốn lớn.
RỦI RO PHÁP LÝ
Tuy nhiên, khi động lực tăng trưởng gia tăng và hoạt động thương mại bùng nổ, CEO Carlos Moreira của Wisekey cảnh báo sự mở rộng này cần được quản lý nghiêm túc như vấn đề chủ quyền số trên Trái Đất.
Ông cho rằng không gian cần tiếp tục là lĩnh vực phục vụ lợi ích chung của nhân loại - hỗ trợ kết nối, khám phá khoa học và tăng trưởng kinh tế - thay vì trở thành nơi cạnh tranh mất kiểm soát và rủi ro hệ thống.
Một thách thức lớn đối với sự phát triển của thị trường là hệ thống quản trị phân mảnh của LEO và cấu trúc vận hành nhiều tầng.
Ở cấp độ quốc tế, Hiệp ước Không gian Vũ trụ quy định các quốc gia chịu trách nhiệm với mọi hoạt động không gian trong phạm vi quản lý của mình, trong khi các hướng dẫn giảm thiểu rác vũ trụ của Liên Hợp Quốc đưa ra các nguyên tắc bền vững không mang tính ràng buộc.
Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) quản lý phân bổ phổ tần toàn cầu nhằm tránh nhiễu và đảm bảo vận hành ổn định cho các mạng viễn thông. Bên cạnh đó, các tổ chức ngành như Liên minh An toàn Không gian thúc đẩy các tiêu chuẩn thực hành tốt trên cơ sở tự nguyện.
Ở cấp quốc gia, các cơ quan chức năng chịu trách nhiệm giám sát vận hành. Tại Mỹ, FCC cấp phép cho các chòm vệ tinh và sử dụng phổ tần, còn Cục Hàng không Liên bang Mỹ giám sát hoạt động phóng và tái nhập khí quyển.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng các khuôn khổ hiện tại không còn phù hợp.
Ông Raza Rizvi, luật sư TMT tại Simmons & Simmons, lưu ý rằng phần lớn cấu trúc pháp lý hiện nay được thiết kế cho môi trường GEO ổn định hơn. “Khi bước vào môi trường LEO phức tạp và rủi ro cao, chúng ta chưa có công cụ pháp lý cụ thể để quản lý công nghệ mới này”, ông nói.
Ông Siamak Hesar, CEO công ty phân tích không gian Kayhan Space nhận định, các quy định hiện hành được xây dựng cho những chương trình không gian do nhà nước dẫn dắt, vận hành chậm hơn. “Quy định cần phát triển tương xứng với tốc độ tăng trưởng của ngành”, ông nhấn mạnh.
Theo ông, việc điều chỉnh chính sách cần một góc nhìn mới, khi các doanh nghiệp thương mại - chứ không còn là chính phủ - đang trở thành lực lượng chính sử dụng không gian.
Sự chuyển dịch từ hoạt động do nhà nước dẫn dắt sang thương mại hoá cũng đang định hình lại cách các lãnh đạo ngành nhìn nhận cơ hội phía trước. Ông Martijn Rogier van Delden, phụ trách mảng tiêu dùng châu Âu của Amazon LEO, cho rằng vệ tinh LEO có cơ hội lớn để kết nối hàng tỷ người, và gọi đây là yếu tố thay đổi cuộc chơi trong việc thu hẹp khoảng cách số.