Hoạt động kinh doanh của Trung Quốc tại châu Phi, vốn nhiều năm do các doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt, đang có xu hướng dịch chuyển sang nhóm sản phẩm tiêu dùng của khối tư nhân.
Theo báo cáo triển vọng kinh tế tháng trước của IMF, các nền kinh tế tăng trưởng nhanh ở châu Phi như Kenya, Uganda và Zambia lần lượt đạt mức tăng trưởng 4,8%, 6,4% và 5,8% mỗi năm, trong khi GDP trung bình của hơn 50 quốc gia trong khu vực đạt 4,1%.
Tuy nhiên, theo Rhodium Group trong báo cáo China Cross-Border Monitor công bố ngày 18/11, dòng vốn Trung Quốc đổ vào các lĩnh vực thâm dụng tài nguyên tại châu Phi đã giảm khoảng 40% so với mốc đỉnh năm 2015, trong bối cảnh lợi nhuận suy yếu và doanh thu từ xây dựng trong các ngành hàng hóa truyền thống giảm mạnh.
Ngược lại, xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi tăng 28% trong chín tháng đầu năm 2025, sau khi đã tăng 57% trong giai đoạn 2020 - 2024. Phần lớn mặt hàng là các sản phẩm chế tạo có giá trị gia tăng cao như điện tử, nhựa và dệt may.
“Những ngày đầu, doanh nghiệp Trung Quốc sang châu Phi chủ yếu làm hạ tầng và khai thác khoáng sản. Nhưng vài năm gần đây, các công ty bắt đầu nghĩ nhiều hơn đến thị trường người tiêu dùng châu Phi”, ông Joe Ngai, Chủ tịch McKinsey khu vực Trung Quốc nhận định. Tuy vậy, ông cảnh báo thị trường bị phân mảnh và biên lợi nhuận thấp khiến các hoạt động kinh doanh này không dễ dàng.
NHÂN RỘNG ĐỘ PHỦ SÓNG
Khác với trước đây khi người Trung Quốc ít biết về tình hình châu Phi, hiện nay có nhiều chuyến công tác hơn, nhiều nhân sự được đưa ra nước ngoài hơn. “Cảm giác gắn kết cũng rõ ràng hơn”, bà Heather Li, nhà sáng lập và chuyên gia tư vấn Trung Quốc - châu Phi của The Dot Connector cho biết. Bà nhận xét các doanh nghiệp lớn Trung Quốc ngày càng đưa nhiều nhà quản lý cấp quyết sách sang châu Phi để khảo sát cơ hội thị trường.
Do thiếu hụt điện tại Tây Phi, bà Li cho biết các sản phẩm năng lượng mặt trời của Trung Quốc được đón nhận rộng rãi, trong khi thiết bị y tế, đồ dùng trẻ em và sản phẩm gia dụng cũng rất phổ biến trên khắp lục địa.
Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã có chỗ đứng vững tại đây, điển hình là nhà sản xuất smartphone Transsion, tập đoàn viễn thông Huawei hay hãng đồ gia dụng Midea. Tháng 7 vừa qua, truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin Midea đã ký thỏa thuận với Liên đoàn Bóng đá châu Phi (CAF), mở rộng đầu tư tại khu vực. Công ty đã xây nhà máy ở Ai Cập và có kế hoạch mở rộng thêm.
Xu hướng mới không chỉ thể hiện trong dữ liệu đầu tư mà còn xuất hiện trên mạng xã hội Trung Quốc. Trên các nền tảng như Xiaohongshu và Bilibili, nhiều bài đăng trong năm qua mô tả châu Phi như điểm đến nổi lên của các mô hình kinh doanh nhỏ, linh hoạt, từ drop-shipping, thương mại điện tử cho đến sản xuất và bán lẻ kết nối chuỗi cung ứng Trung Quốc.
Một thương nhân bán tai nghe và dây cáp chia sẻ hành trình chuyển từ Trung Quốc sang Nigeria để tìm đối tác, trong khi một tài khoản khác ghi lại quá trình mở quán trà sữa tại Kenya. Nhiều bài đăng khác mô tả việc kinh doanh dép lê, đồ gia dụng cỡ nhỏ, nội thất hay móng dán.
Joseph Keshi, nhà đầu tư bất động sản và chiến lược gia kinh doanh người Nigeria từng làm việc với nhiều doanh nhân Trung Quốc, tiết lộ rằng có người kiếm được tới sáu con số USD ngay trong năm đầu tiên.
Dù bà Heather Li cảnh báo một số nội dung trên mạng có thể bị phóng đại, nhưng bà cho rằng sức lan tỏa đó đã góp phần gia tăng nhận thức của người Trung Quốc về cơ hội tại châu Phi.
Dữ liệu từ Euromonitor cũng xác nhận xu hướng này đang diễn ra trên quy mô lớn, cho thấy nhiều doanh nghiệp Trung Quốc tại châu Phi tập trung vào nhóm hàng tiêu dùng cơ bản như tã trẻ em, đồ gia dụng, gia vị đóng gói và đồ ăn nhẹ.
“Với dân số trẻ, đô thị hóa nhanh và mức độ kết nối ngày càng cao, chi tiêu hộ gia đình tại châu Phi được dự báo vượt 2.000 tỷ USD vào năm 2030”, bà Christy Tawii, Giám đốc nghiên cứu khu vực của Euromonitor International ước tính. Bà cũng chỉ ra sự nổi lên của các nền tảng thương mại điện tử như Chinese Supermarket, giúp mở rộng độ phủ sóng của sản phẩm châu Á và Trung Quốc vào từng gia đình châu Phi.
Nhiều doanh nhân Trung Quốc kỳ vọng việc sử dụng đồng nhân dân tệ ngày càng tăng tại châu Phi có thể giảm rủi ro giao dịch và tăng cường liên kết thương mại. Hiện đồng nhân dân tệ được sử dụng trong 30% hóa đơn thương mại tại Châu Phi, theo báo cáo của Rhodium. Tuy nhiên, Rhodium Group và Atlantic Council cho rằng vẫn tồn tại giới hạn mang tính cấu trúc” đối với việc mở rộng sử dụng đồng nhân dân tệ, do Trung Quốc có thặng dư thương mại lớn với hầu hết đối tác châu Phi và sự lệ thuộc toàn cầu vào đồng USD.
RỦI RO CỦA MÔ HÌNH XUẤT KHẨU THUẦN TUÝ
Làn sóng doanh nghiệp Trung Quốc hướng đến người tiêu dùng châu Phi diễn ra trong bối cảnh biên lợi nhuận tại thị trường nội địa bị thu hẹp do tăng trưởng chậm lại và cạnh tranh gay gắt.
Việc bán hàng cho thị trường châu Phi càng trở nên hấp dẫn hơn khi họ phải đối mặt với các rào cản thương mại từ Mỹ và châu Âu. Rhodium Group cảnh báo một kịch bản trì trệ có thể xảy ra nếu Trung Quốc không giải quyết được tình trạng dư thừa sản xuất và tiếp tục bị hạn chế tại châu Âu, khiến dòng hàng xuất khẩu chuyển hướng nhiều hơn về các khu vực như châu Phi.
Tuy nhiên, mặc dù nhập khẩu giá rẻ giúp người tiêu dùng hưởng lợi - tại châu Phi cũng như nhiều nơi khác trên thế giới - thì việc hàng giá thấp tràn vào có thể làm suy yếu sản xuất nội địa và khoét sâu mất cân bằng thương mại.
“Cần nhìn nhận châu Phi không chỉ là thị trường tiêu thụ mà còn phải là nơi sản xuất ra chính những mặt hàng phục vụ nhu cầu của lục địa”, ông Ebipere Clark, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chính sách châu Phi chia sẻ.
Một số doanh nghiệp Trung Quốc đã bắt đầu chuyển sang phương án sản xuất tại chỗ.
“Hiện có nhiều động lực thúc đẩy công nghiệp hóa ở châu Phi”, bà Heather Li từ The Dot Connector nhấn mạnh. “Tôi từng tham gia tư vấn trong vài dự án nhằm thu hút doanh nghiệp sản xuất nhẹ của Trung Quốc chuyển nhà máy sang châu Phi, nơi họ cũng có lợi thế tiếp cận thị trường Mỹ và châu Âu”.
Công ty thương mại Sunda International có trụ sở tại Quảng Châu, cung cấp từ nông cụ đến hàng tiêu dùng, cho biết họ đã đẩy mạnh xây dựng hơn 20 trung tâm sản xuất tại châu Phi trong thập kỷ qua. Doanh nghiệp này được cho là đã thu về tới 450 triệu USD mỗi năm nhờ cung ứng các mặt hàng thiết yếu cho thị trường châu Phi như tã trẻ em và băng vệ sinh.
Một số nhà máy của Sunda nằm tại Zambia - nơi Thủ tướng Lý Cường tuần trước đã ký thỏa thuận trị giá 1,4 tỷ USD để hiện đại hóa tuyến đường sắt nối quốc gia này với Ấn Độ Dương, nhằm tăng mạnh sản lượng vận tải hàng hóa.
