Đông Nam Á từ lâu thường được mô tả là bên hưởng lợi từ cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc. Các số liệu thương mại giữa Đông Nam Á và Mỹ phần nào củng cố nhận định này. Xuất khẩu từ toàn khu vực sang Mỹ đã tăng mạnh kể từ năm 2017 - thời điểm một năm trước khi Washington chính thức khởi động cuộc chiến thương mại với Bắc Kinh dưới nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
THƯƠNG CHIẾN MỸ - TRUNG VÀ THẾ KHÓ CỦA ASEAN
Cuộc chiến thương mại đã thúc đẩy xu hướng mà một số nhà phân tích gọi là “friend-shoring”, tức là các doanh nghiệp từng sản xuất tại Trung Quốc chuyển đến các quốc gia được coi là an toàn về mặt chính trị và kinh tế, hoặc thậm chí ngay tại Mỹ. Việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng này sau đó còn được đẩy nhanh hơn bởi đại dịch Covid-19.
Các nền kinh tế Đông Nam Á như Malaysia, Thái Lan và đặc biệt là Việt Nam đã trở thành điểm đến hàng đầu của làn sóng này, qua đó góp phần thúc đẩy xuất khẩu từ ASEAN sang Mỹ, thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên, dù được nhìn nhận là bên hưởng lợi từ cuộc chiến thương mại, Đông Nam Á lại đang mắc kẹt trong một tình thế phức tạp. Lượng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) gia tăng cùng kim ngạch xuất khẩu tăng vọt được cho là chưa giúp nhiều nền kinh tế trong khu vực dịch chuyển lên các nấc cao hơn trong chuỗi giá trị.
Theo một bài viết phân tích trên tờ The Business Times Singapore, đã có nhà phân tích gọi đây là “con dao hai lưỡi”, trong khi ý kiến khác lại cảnh báo năm 2026 có thể trở thành rủi ro đối với chiến lược “Trung Quốc cộng một” - vốn được xem là động lực tăng trưởng của khu vực.
“Phần lớn hoạt động đa dạng hóa khỏi Trung Quốc thực chất là các doanh nghiệp Trung Quốc tự đa dạng hóa khỏi nước này, một phần nhằm né thuế quan của Mỹ. Một thỏa thuận thương mại Mỹ - Trung vào năm 2026, nếu bao gồm việc cắt giảm thuế quan, có thể tác động tiêu cực đến Đông Nam Á”, ông Steve Okun, Giám đốc điều hành công ty tư vấn chiến lược Apac Advisors có trụ sở tại Singapore, nhận định.
Theo dữ liệu từ Cục Điều tra Dân số Mỹ, việc Đông Nam Á gia tăng xuất khẩu hàng hóa sang Mỹ kể từ năm 2017 diễn ra song song với xu hướng suy giảm xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ. Hiện tại, các nền kinh tế Đông Nam Á nhìn chung được hưởng mức thuế thấp hơn khi xuất khẩu sang Mỹ so với Trung Quốc.
“Nếu chênh lệch thuế quan thu hẹp, một số doanh nghiệp từng rời Trung Quốc vì chi phí xuất khẩu tăng cao có thể quay trở lại. Phải thừa nhận thực tế rằng hệ sinh thái sản xuất của Trung Quốc ở mọi cấp độ có những năng lực mà không phải ai cũng có”, ông Okun nói thêm.
Sức mạnh của hệ sinh thái sản xuất Trung Quốc cũng được bà Priyanka Kishore, Giám đốc kiêm Kinh tế trưởng của công ty tư vấn Asia Decoded, nhấn mạnh. Bà cho rằng dù các doanh nghiệp Trung Quốc đã mở rộng hiện diện với tốc độ kỷ lục trên khắp Đông Nam Á, họ thường vẫn nhập phần lớn đầu vào và linh kiện từ Trung Quốc đại lục, còn Đông Nam Á chủ yếu được sử dụng làm cơ sở lắp ráp.
Không chỉ dừng ở việc cung ứng linh kiện và đầu vào, xuất khẩu của Trung Quốc sang Đông Nam Á cũng đã tăng mạnh trong vài năm gần đây, khi các doanh nghiệp Trung Quốc tìm kiếm thị trường và người tiêu dùng mới. Năm 2017, Trung Quốc xuất khẩu sang Đông Nam Á nhiều hơn lượng nhập khẩu từ khu vực này 43,4 tỷ USD, theo tính toán dựa trên dữ liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc. Đến năm 2024, thặng dư này đã tăng lên 190,7 tỷ USD.
Do đó, dù đầu tư từ Trung Quốc đang gia tăng và người tiêu dùng cũng như một số doanh nghiệp tại Đông Nam Á có thể hưởng lợi từ nguồn đầu vào và sản phẩm cuối cùng giá rẻ, bà Kishore cho rằng đây vẫn là một “con dao hai lưỡi” đối với khu vực, khi làm dấy lên lo ngại về sự xói mòn của ngành sản xuất trong nước.
ASEAN TÌM LỐI ĐI BỀN VỮNG
Các nhà nghiên cứu viết cho Fulcrum, ấn phẩm của Viện nghiên cứu Iseas-Yusof Ishak có trụ sở tại Singapore, cũng ghi nhận xu hướng tương tự trong một báo cáo công bố đầu năm 2025 khi xem xét tác động của các khoản đầu tư từ Trung Quốc vào Đông Nam Á. Báo cáo cho biết giá trị trung bình hàng năm của FDI mới từ Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất tại Đông Nam Á đã tăng gấp đôi, từ 6,1 tỷ USD trong giai đoạn 2016 - 2019 lên 12,9 tỷ USD trong giai đoạn 2020 - 2023.
Giá trị trung bình hàng năm của FDI mới từ Trung Quốc cũng cao hơn đáng kể so với dòng vốn từ Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc trong cả hai giai đoạn trên. Tuy nhiên, dù FDI gia tăng đã giúp giá trị gia tăng của ngành sản xuất trên khắp Đông Nam Á đi lên, nhưng điều này chưa nhất thiết kéo theo các quy trình có giá trị gia tăng cao hơn hoặc thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang các sản phẩm có hàm lượng giá trị cao.
Nhóm nghiên cứu đã trích dẫn Chỉ số Độ phức tạp Kinh tế (Economic Complexity Index – ECI), một nghiên cứu của Growth Lab thuộc Trường Chính sách Công Harvard Kennedy, đo lường năng lực sản xuất của một quốc gia thông qua việc phân tích số lượng và mức độ phức tạp của các mặt hàng mà quốc gia đó xuất khẩu. Chỉ số này được xem là một thước đo gián tiếp cho mức độ hàm lượng tri thức trong nền kinh tế.
Báo cáo của Fulcrum cho thấy ECI đã tăng đáng kể tại Việt Nam, Philippines, và thậm chí cả Myanmar, song vẫn gần như đi ngang ở nhiều nền kinh tế Đông Nam Á đang phát triển khác.
Ngành sản xuất từ lâu đóng vai trò then chốt trong tăng trưởng kinh tế của các quốc gia đang phát triển, bởi lĩnh vực này tạo ra nhiều việc làm, cả trực tiếp lẫn gián tiếp. Sản xuất cũng giúp gia tăng giá trị, chẳng hạn thông qua việc biến nguyên liệu thô thành sản phẩm hoàn chỉnh, qua đó hỗ trợ một quốc gia tiến lên các nấc thang phát triển kinh tế cao hơn.
Các chính phủ Đông Nam Á đã và đang nỗ lực phát triển ngành sản xuất. Chẳng hạn, Indonesia ban hành lệnh cấm xuất khẩu quặng nickel thô vào năm 2020, buộc các doanh nghiệp phải chế biến nickel trong nước. Nickel là nguyên liệu quan trọng để sản xuất thép không gỉ và pin cho xe điện. Thái Lan cũng đưa ra nhiều ưu đãi nhằm thu hút các doanh nghiệp xe điện đặt nhà máy sản xuất tại nước này, trong nỗ lực đa dạng hóa hệ sinh thái sản xuất phương tiện của Bangkok.
Dù vậy, báo cáo của Fulcrum cho rằng nhiều quốc gia ASEAN vẫn đang gặp khó trong việc phát triển nền kinh tế theo hướng sản xuất các mặt hàng có giá trị cao hơn.
Báo cáo chỉ ra năm quốc gia ASEAN bao gồm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Campuchia nằm trong nhóm 15 điểm đến hàng đầu toàn cầu của FDI sản xuất từ Trung Quốc trong giai đoạn 2016–2023. Tuy nhiên, trong số này, Malaysia và Thái Lan ghi nhận rất ít cải thiện về điểm ECI, trong khi Indonesia và Campuchia vẫn tương đối kém đa dạng và có năng lực sản xuất các hàng hóa, dịch vụ tinh vi thấp hơn so với mức trung vị toàn cầu.
Một báo cáo của chuyên gia Chloe Lim trên tờ The Business Times hồi tháng 7 cũng cho rằng làn sóng doanh nghiệp và vốn đầu tư Trung Quốc ồ ạt đổ vào Đông Nam Á chưa hẳn là tín hiệu tích cực cho khu vực. Báo cáo lưu ý rằng sản lượng sản xuất của Thái Lan liên tục suy giảm, trong khi ngành dệt may của Indonesia đã mất đi hàng nghìn việc làm.
Theo bà Priyanka Kishore của Asia Decoded, các chính phủ ASEAN cần coi năng lực cạnh tranh của ngành sản xuất là ưu tiên chính sách nếu muốn tiếp tục hưởng lợi từ cuộc chiến thương mại giữa Washington và Bắc Kinh. “Chi phí lao động thấp của ASEAN cùng nguồn dự trữ lớn các nguyên liệu quan trọng như đồng, thiếc và nickel đã giúp khu vực trở thành bên hưởng lợi lớn từ cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung. Tuy nhiên, triển vọng đang ngày càng phức tạp hơn bởi bối cảnh thuế quan thay đổi dưới thời Trump 2.0, các nỗ lực đưa sản xuất quay trở lại Mỹ và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt từ các nhà sản xuất Trung Quốc”.
