Những con số tổng quan hiện nay đang cho thấy bức tranh khá ảm đạm đối với thế hệ trẻ bước vào thị trường lao động.
Dù tỷ lệ thất nghiệp chung vẫn thấp, tình trạng thất nghiệp trong giới trẻ lại tăng lên. Tại Mỹ, tỷ lệ thất nghiệp của lao động trẻ đạt 10,8% vào tháng 7/2025, so với mức chung 4,3%, theo dữ liệu của Cục Thống kê Lao động Mỹ. Ở nhiều khu vực tại châu Á và châu Phi, con số này còn cao hơn nhiều, ví dụ như Ấn Độ 17%, Trung Quốc 16,5% và Morocco khoảng 36%, theo nghiên cứu của Morgan Stanley được Bloomberg trích dẫn.
Riêng tại Anh, vào năm 2024 ghi nhận khoảng 1,2 triệu sinh viên mới tốt nghiệp cạnh tranh cho chưa đến 17.000 vị trí cấp đầu vào.
Câu chuyện cho rằng AI đang khiến việc làm biến mất đã trở nên quen thuộc, nhưng nhiều nhà kinh tế cho rằng thực tế phức tạp hơn nhiều. Với Gen Z - thế hệ đầu tiên trưởng thành trong môi trường trực tuyến - thách thức việc làm không chỉ dừng lại ở AI hay tự động hóa. Họ còn phải đối diện với tình trạng giảm tốc trong tuyển dụng, khả năng dịch chuyển xã hội bị đình trệ, khoảng cách kỹ năng ngày càng rộng… Và tất cả diễn ra trong bối cảnh kinh tế bất ổn và căng thẳng địa chính trị gia tăng.
BỨC TRANH TOÀN CẦU
Tùy từng khu vực, mức độ khủng hoảng có thể khác nhau, nhưng sự thất vọng của người lao động trẻ lại mang tính toàn cầu.
Tại châu Á, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên cao gấp hai đến ba lần mức trung bình, theo ngân hàng Morgan Stanley.
Bộ Kỹ năng và Doanh nghiệp Ấn Độ cho biết chỉ 2,3% lực lượng lao động nước này có đào tạo kỹ năng bài bản, so với 75% ở Đức và 96% ở Hàn Quốc – khiến một thế hệ trẻ rơi vào khoảng trống giữa hệ thống giáo dục và kỳ vọng của doanh nghiệp.
Ở châu Phi, làn sóng biểu tình do giới trẻ dẫn dắt bùng lên tại Kenya, Madagascar và Morocco, xuất phát từ thực trạng thiếu cơ hội việc làm và chi phí sinh hoạt leo thang. Với 70% dân số dưới 30 tuổi và lực lượng lao động dự kiến tăng gấp đôi vào năm 2050 theo dữ liệu OECD, Ngân hàng Phát triển châu Phi cảnh báo lục địa này cần một mô hình tăng trưởng mới để tạo việc làm chất lượng ở quy mô lớn, nhằm tránh nguy cơ bất ổn xã hội.
Tại châu Âu, vấn đề không phải là thiếu việc làm mà là tính bấp bênh của việc làm. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên ở Tây Ban Nha đã giảm từ 40% xuống 27%, nhưng hợp đồng ngắn hạn và mức lương trì trệ vẫn phổ biến, theo tờ Euronews. Các mô hình việc làm “vào nhanh, ra nhanh” tương tự xuất hiện tại Pháp và Đức, khi người trẻ thường xuyên luân chuyển qua các công việc tạm thời trong lĩnh vực khách sạn, bán lẻ và công nghệ.
Trong khi đó ở Mỹ, cơ hội việc làm cấp đầu vào bị thu hẹp, khi các nhà kinh tế chỉ ra các yếu tố như bất ổn thương mại, sự gia tăng của AI và siết chặt chính sách nhập cư, Reuters đưa tin. Vào tháng 10/2025, thống kê cho thấy 153.000 nhân sự đã bị cắt giảm - mức cao nhất cho tháng này kể từ năm 2003.
THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG TRẦM LẮNG
Theo Báo cáo Tương lai Việc làm của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, 41% doanh nghiệp kỳ vọng cắt giảm nhân sự trước năm 2030 do tự động hóa, trong khi 70% dự định tuyển dụng nhân sự có kỹ năng mới.
Tuy nhiên, AI chỉ là một yếu tố. Nhiều nhà kinh tế hàng đầu cho rằng sự chững lại trong tuyển dụng lao động mới xuất phát từ những thay đổi cấu trúc lớn hơn, chứ không phải làn sóng thay thế hàng loạt do công nghệ.
Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Jerome Powell mô tả giai đoạn hiện tại là nền kinh tế “ít tuyển - ít sa thải”, chủ yếu do các doanh nghiệp thận trọng trong bối cảnh kinh tế hạ nhiệt chứ không phải vì tự động hóa. Các chuyên gia của UBS và Goldman Sachs cũng nhận định tình trạng suy giảm việc làm trong giới trẻ Mỹ gắn liền với xu hướng “đóng băng” tuyển dụng.
Một nghiên cứu gần đây của Yale Budget Lab cho thấy không có gián đoạn đáng kể nào trên thị trường lao động kể từ khi ChatGPT ra mắt tháng 11/2022. Trong khi đó, Gen Z lại là nhóm sử dụng AI nhiều nhất tại nơi làm việc, với hơn một nửa cho biết dùng AI thường xuyên để giải quyết vấn đề (55%), theo Randstad.
Dù AI đang định hình lại công việc, chu kỳ tuyển dụng chậm và khoảng cách kỹ năng ngày càng lớn mới là hai yếu tố có tác động ngay lập tức đến việc làm của giới trẻ.
KỸ NĂNG QUYẾT ĐỊNH TƯƠNG LAI
Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 dự báo đến năm 2030 sẽ có thêm ròng 78 triệu việc làm mới, dù 22% các công việc hiện tại sẽ biến đổi về mặt cấu trúc. Phần lớn doanh nghiệp đã lên kế hoạch đào tạo lại nhân sự, với 85% triển khai chương trình nâng cấp kỹ năng và 77% cung cấp đào tạo AI, nhưng 63% cho biết khoảng cách kỹ năng vẫn là rào cản lớn nhất.
Đáng chú ý, Gen Z đang thích nghi khá nhanh. Dù số lượng vị trí cấp đầu vào giảm 29% so với năm trước, nhiều người đang đa dạng hóa nguồn thu nhập và sử dụng AI trong công việc. Các chương trình học nghề và đào tạo nghề cũng đang trở lại.
Theo Forbes, 37% sinh viên tốt nghiệp Gen Z đang theo học hoặc đã làm việc trong các ngành lao động kỹ thuật, vốn có mức lương tốt, ổn định và ít bị ảnh hưởng bởi tự động hóa.
Hiện tại, “job hugging” – xu hướng gắn bó với công việc hiện tại thay vì nhảy việc – đang trở thành một trào lưu mới tại Mỹ sau thời kỳ “Đại nghỉ việc”. Có tới 75% người lao động cho biết họ dự định ở lại vị trí hiện tại đến năm 2027 và 48% trong số đó nói rằng họ lựa chọn như vậy vì lo ngại hoặc bất ổn kinh tế.
Các doanh nghiệp cũng đang thay đổi cách tuyển dụng. Phương pháp ưu tiên kỹ năng tăng tốc, nhiều công ty bỏ yêu cầu bằng cấp và mở rộng cơ hội cho ứng viên có kỹ năng phù hợp. Ở các nền kinh tế mới nổi, những chương trình như “Jobs for Youth” in Africa của Ngân hàng Phát triển châu Phi cũng đang thúc đẩy khởi nghiệp, đào tạo và tạo việc làm quy mô lớn.
Khủng hoảng việc làm của Gen Z là có thật, nhưng không phải không thể đảo ngược. Dù nỗi sợ về tự động hóa lan rộng, AI nhiều khả năng khuếch đại những điểm yếu cấu trúc vốn có hơn là tạo ra chúng. Giải pháp nằm ở việc đẩy mạnh tạo việc làm, cải cách giáo dục - đào tạo và mở rộng con đường phát triển dựa trên kỹ năng thay vì chỉ dựa vào bằng cấp.
Nếu các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp có thể thích ứng nhanh như chính thế hệ này đang làm, câu chuyện việc làm của Gen Z vẫn có thể trở thành một hành trình của sự bền bỉ.
